Księżyc. Mapa niedokończona. Scanway i Ossolineum łączą historię astronomii z technologią księżycową

16 października w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Wrocławiu otworzy się wystawa „Księżyc. Mapa niedokończona. Kopernik, Heweliusz i teleskop Scanway w opowieści o mapowaniu Księżyca”. To spotkanie trzech epok: przełomu kopernikańskiego, XVII-wiecznej selenografii Jana Heweliusza i współczesnej technologii optycznej rozwijanej dziś we Wrocławiu.

Księżyc może wydawać się jednym z najlepiej poznanych obiektów w naszym kosmicznym sąsiedztwie. W rzeczywistości jego mapa nadal powstaje. W każdej  epoce badamy go innymi narzędziami i zadajemy nowe pytania: o jego powierzchnię, budowę, skład mineralny, miejsca przyszłych lądowań i możliwości dalszej eksploracji.

Ta idea stała się inspiracją dla wystawy przygotowanej wspólnie przez Ossolineum i Scanway.

Trzy obiekty, jedna historia

Centralnym punktem ekspozycji będą  trzy kluczowe obiekty.

Pierwszy to trzecie wydanie „De Revolutionibus” Mikołaja Kopernika z 1617 roku, zatytułowane „Astronomia instaurata”, pochodzące z prywatnej biblioteki Jana Heweliusza i opatrzone jego własnoręcznym podpisem. Starodruk ten symbolicznie łączy więc dwóch astronomów, z których każdy zmienił sposób, w jaki ludzie postrzegali niebo.

Drugim będzie pierwsze wydanie „Selenographia sive Lunae descriptio” Jana Heweliusza z 1647 roku. Dzieło było jedną z najważniejszych prób systematycznego opisania i przedstawienia powierzchni Księżyca w XVII wieku. Heweliusz obserwował Srebrny Glob z Ziemi, wykonywał szczegółowe ryciny jego powierzchni i tworzył mapy przy użyciu najlepszych dostępnych wówczas narzędzi.

Trzecim obiektem będzie model teleskopu SOP 120 M (Scanway Optical Payload), opracowanego z myślą o pracy w warunkach kosmosu głębokiego i misji księżycowej Chors.

W tym miejscu historyczna opowieść spotyka współczesność.

Od ryciny do danych z orbity

Teleskop SOP 120 M ma służyć do obrazowania i mapowania powierzchni Księżyca. Instrument został zaprojektowany tak, aby dostarczać nie tylko obrazy, ale przede wszystkim dane pozwalające analizować topografię i skład mineralny  terenu księżycowego.

Obrazowanie wielospektralne może wspierać m.in. obserwację ilmenitu oraz innych skał i materiałów tytanonośnych. Informacje te są istotne zarówno z perspektywy naukowej, jak i w kontekście planowania kolejnych etapów eksploracji Księżyca.

Teleskop rozwijany jest na potrzeby misji Chors realizowanej we współpracy z amerykańską firmą Intuitive Machines. Scanway współpracuje także z Europejską Agencją Kosmiczną nad systemami przetwarzania danych księżycowych, które mają umożliwiać ich selekcję i analizę jeszcze przed przesłaniem na Ziemię.

Chociaż technologia zmienia się i rozwija, pytanie pozostaje podobne: jak zobaczyć więcej, jak lepiej zrozumieć, co znajduje się na powierzchni Księżyca?

Mapa niedokończona

Tytuł wystawy nie jest przypadkowy.

Kopernik zmienił sposób, w jaki człowiek rozumiał swoje miejsce we wszechświecie. Heweliusz próbował opisać i uporządkować to, co widział na powierzchni Księżyca oglądając go z perspektywy swojego obserwatorium. Dziś instrumenty optyczne mogą obserwować ten sam księżycowy świat z orbity, zamieniając odbite od jego powierzchni światło w dane.

Wystawa pokazuje więc nie tyle trzy odrębne historie, co kolejne etapy jednej opowieści o poznawaniu kosmosu.

Kopernik zmienił obraz wszechświata. Heweliusz opisał Księżyc. Dziś kolejne warstwy jego mapy powstają dzięki instrumentom wysyłanym w przestrzeń kosmiczną.

Wrocław: historia nauki spotyka deep tech

Projekt łączy dwa wrocławskie światy, które na pierwszy rzut oka mogą wydawać się bardzo odległe: instytucję przechowującą bezcenne dziedzictwo nauki oraz firmę tworzącą technologie dla współczesnych misji kosmicznych.

Wspólna wystawa Ossolineum i Scanway udowadnia, że przełomowe dzieła naukowe minionych epok i nowoczesne przyrządy optyczne to elementy jednej historii. Jest to wielowiekowa historia poznawania kosmosu kontynuowana dziś przez naukowców i inżynierów z wykorzystaniem instrumentów optycznych nowej generacji.

Informacje praktyczne

Księżyc. Mapa niedokończona
Kopernik, Heweliusz i teleskop Scanway w opowieści o mapowaniu Księżyca

Otwarcie wystawy: 16 października 2026 r.
Miejsce: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Refektarz, ul. Szewska 37, Wrocław

Wystawa będzie dostępna dla zwiedzających od 17 października w godzinach otwarcia Ossolineum: od wtorku do niedzieli: 9:30–17:00